محمد عارف اسپناقچى پاشازاده
93
انقلاب الاسلام بين الخواص و العوام ( فارسي )
در روز بيست و يكم چون قزلباشان و جلاليان به خصوص نورعلى خليفه روملو ، از ورود سلطان ترسيده گريخته بودند ، كدخداى شهر ارزنجان آمده ، اظهار اطاعت نمود و از براى شهر مذكور امان طلبيد و يافت ؛ اما مشروط بر اينكه از براى اردو مأكولات و عليق آورده ، به موجب دفتر تسليم مأمورين نمايند و قيمت اموال و اشياى خودشان را از خزانه بگيرند . لهذا محافظى داده شد كه از جانب لشكر آسيبى به اهالى شهر مذكور وارد نيايد . در روز بيست و دوم در پيشگاه قلعهء كماخ « 1 » كه معروف به رصانت و متانت است ، نزول گرديد . به همراهى فائق بيگ حاكم سيواس كدخداى توپچيان رفته ، قلعهء مذكوره را به قاعدهء فن حرب كشف كردند . در روز بيست و سوم ، چهار نفر از طائفه قزلباش دستگير و بعد از شكنجه ، اخبار لازمه از آنها گرفته شده ، به مرگ اسير گرديد . در روز بيست و چهارم از دست آدمهاى حاكم طربزون جواب نامهاى كه به توسط قليج جاسوس فرستاده شده و از جانب محمدخان استاجلو حاكم دياربكر از قول شاه اسماعيل تحرير و ارسال گرديده بود ، گرفته شد . چون موصل نامه به دست نيامد ، معلوم شد كه آدمهاى حاكم طربزون طمع به اسباب و نقود او برده ، كشته و اموالشان را تاختهاند . لهذا قاتلين آورندهء جواب نامه ، حبس و شكنجه گرديدند . « 2 » در روز بيست و پنجم جمادى الاولى سال مذكور ، « 3 » اردوى همايون در چمن كرمانه ، واقع در نهايت ياصّى چمن منزل كرد . در آن بين آدمهاى ايلچى شاه اسماعيل وارد شد ، و به اجراى لطايف الحيل استجواب گرديدند كه اطلاع از وضع و حالات شاه اسماعيل حاصل شود . چون از استجواب آنها چيزى حاصل نشد ، به اشكنجه سپردند . باز خبرى كه مفيد حالت اردوى سلطانى باشد ، به حصول نيامد . حبس كردند ، فقط به اقرار آنها ثابت شد كه آدمهاى حاكم طربزون به طمع اموال ايلچى را كشتهاند . حكم شد قاتلين ايلچى را كشتند و آن شب بيشتر از شبهاى ديگر ، در امر قراولى اعتنا كردند . سراپردهء سلطانى را قشون ينگىچرى كإحاطة الأطواق بالأعناق ، حلقهوار احاطه نموده تا به صبح به احتياط كشيك كشيدند .
--> انتزاع نمود . / عارف . ( 1 ) . اين قصبه سى و پنج كيلومتر از ارزنجان دور و در جنوب غربى آن شهر ، در ساحل جنوبى شرقى رود فرات واقع است . در قديم الايّام قلعهء متين و مستحكمى داشته كه امروز خراب است . از طرح و وضع بناى قلعهء مذكوره معلوم مىشود كه رومانيان قديم اين قلعه را براى جلوگيرى ايران به خاك روم در اين نقطه حاكمه كه سر راه لشكرى و معبر حقيقى رود فرات است ، بنا نمودهاند . امروز مركز يك حكومت درجه سوم و تابع حكومت ارزنجان و داراى هزار و پانصد خانوار است . / عارف . ( 2 ) . صورت جوابنامهاى كه خان محمد استاجلو از قول شاه اسماعيل نوشته است ، به دست نيامد كه در اينجا ثبت شود . / عارف . ( 3 ) . وقايع روز بيست و پنجم تا آخر ماه ، يعنى قريب دو صفحه مطلب ، از نسخهء ملى ( مقايسهء شود با ص 159 ) سقط شده و ادامهء تعبير « شكنجه گرديد » ، وقايع جمادى الاخرة سنهء 920 آمده است .